Kościół Parafialny p.w. św. Anny w Krajence
Kościół ten, stanowiący jeden z cenniejszych zabytków północnej Wielkopolski, mieści się w ocalałej części skrzydła XVI-wiecznego, średniowiecznego zamczyska Danaborskich, usytuowanego w malowniczo położonej Krajence, na zachód od rynku. Od strony rzeki Głomi osłania go fragment gotyckiego muru zamkowego. Wysoka wieża świątyni widoczna jest niemal z każdego miejsca w miasteczku.
Parafia pod wezwaniem Św. Anny została erygowana w 1420 r. wraz z nadaniem przez króla Władysława Jagiełłę praw miejskich Krajence. Po zniszczeniu na skutek pożaru drewnianego kościoła stojącego na najwyższym wzniesieniu w mieście (dziś znajduje się tam plebania), w 1774 r. Anna Sułkowska przebudowała na kościół zachodni dom mieszkalny zrujnowanego zamku w Krajence. Od tej pory nieprzerwanie służy on wiernym. Obecnie trwagruntowny remont świątyni połączony z renowacją jej cennego wyposażenia. Do parafii Św. Anny należą jeszcze kościół pomocniczy pod wezwaniem Św. Józefa Robotnika, również w Krajence, oraz kościół filialny Św. Józefa Oblubieńca w Śmiardowie Krajeńskim.
Kościół pod wezwaniem Św. Anny jest budowlą wzniesioną w stylu eklektycznym, murowaną z czerwonej cegły na planie prostokąta i nakrytym trój spadowym dachem, pokrytym obecnie nową dachówką. Ściana frontowa zewnętrzna po przeciwnej stronie prezbiterium posiada szczyt ozdobiony spływami wolutowymi i zwieńczony krzyżem na osi drzwi. Poniżej umieszczone zostały dwa półkoliście zamknięte okna. Ozdobne wejście do kościoła w formie aneksu ze szczytem wolutowym, nakrytym dwuspadowym daszkiem znajduje się w elewacji bocznej. Okna na tej ścianie, półkoliście zamknięte, rozmieszczone są nieregularnie. Do prezbiterium dobudowana jest niższa od korpusu zakrystia nakryta trój spadowym dachem. Do elewacji zachodniej kościoła przylega charakterystyczna wieża - dzwonnica. Wzniesiona została na planie sześciokąta. Do połowy jest gładka. W tej partii umieszczone zostało jedno okno. Górna część wieży wzniesiona została w stylu renesansowym i jest członowana fryzami. Posiada kondygnacje o równej szerokości, ale zmniejszającej się wzwyż wysokości, z biało otynkowanymi płycinami. Zwieńczona jest barokowym hełmem z XVIII w. / obecnie rekonstruowanym/ z latarnią i iglicą, na której umieszczone zostały pozłacana kula i krzyż. Wiernych na modlitwę wzywa umieszczony na wieży z napędem elektrycznym dzwon z 1728 r. ze słynnej ludwisarni Michała Wittwerka z Gdańska.
Jest to świątynia jednonawowa. Wewnątrz znajduje się pozorne sklepienie drewniane, wsparte na przyściennych filarach. Wiele elementów wyposażenia wnętrza i zakrystii pochodzi z okresu budowy kościoła a także z poprzedniego drewnianego kościoła Św. Mikołaja. Polichromia figuralna, zdobiona sztukaterią, odnowiona w latach 60. XX w., pochodzi z początku minionego stulecia. Kościół posiada cztery ołtarze, w tym główny rokokowy i również rokokową ambonę w kształcie dzioba okrętu w górnej części zbudowanej z drewna obłożonego trzciną i tynkiem a w dolnej części murowaną. Prezbiterium wydzielone jest ozdobnym łukiem tęczowym i stopniem. Doświetlają je dwa boczne okna. Na usytuowanym nad wejściemdrewnianym chórze muzycznym, opartym na dwóch słupach, umieszczone zostały organy z 1886 r., wykonane przez Juliusza Witta z Gdańska. W kaplicy Matki Bożej Karmiącej znajduje się obraz patronki w złoconej sukience z 1705 r. a wykonanej u kowala w Toruniu oraz obraz na płótnie M.B. Różańcowej i na desce malowany obraz Św. Anny. Obrazy i dwa feretrony pochodzą nawet z początku XVI w. a kielich mszalny z 1700 r z napisem „Lucas Szymański Miesczanin Mrotecki ten Kielich sprawił do S. Anni Kościoła Krajeńskiego 1700 Za Księdza Adama Plebana Na ten Czas”.
Zabytkowa chrzcielnica wykonana została z drewna lipowego w 1697 r. W wyposażeniu kościoła na uwagę zasługuje ponadto sześć cynowych lichtarzy z 1817 r.
W podziemiach świątyni znajdują się trumny z szczątkami zmarłych. Na jednej z trumien widnieje złamany miecz na znak, że spoczywa tam ostatni potomek rodu.
Podczas obecnie prowadzonych prac remontowo konserwatorskich odkryto dwa nadproża okien zamkowych wykonanych z drewna dębowego, bogato rzeźbione a wiek ich określono wstępnie na 500 lat.
Na strychu kościoła nad prezbiterium odkryto dawne malowidła zamkowe.
